ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอำเภอแม่ใจ

ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอำเภอแม่ใจ (สรุปข้อมูลและแหล่งเรียนรู้)

1. สภาพภูมิศาสตร์และข้อมูลเบื้องต้น อำเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา ตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มระหว่างเทือกเขาขนาบทั้งสองด้าน คือ เทือกเขาอีด้วนทางทิศตะวันออก (ที่ตั้งอุทยานแห่งชาติแม่ปืม) และเทือกเขาจองเลื่อนและดอยหลวงทางทิศตะวันตก มีศูนย์กลางแหล่งน้ำธรรมชาติที่สำคัญคือ "หนองเล็งทราย" ซึ่งมีเนื้อที่กว่า ๕,๕๖๓ ไร่ และเป็นต้นกำเนิดของลำน้ำอิงที่ไหลลงสู่กว๊านพะเยา

• คำขวัญอำเภอแม่ใจ: "พระเจ้าทองทิพย์คู่ถิ่น มากมายสวนลิ้นจี่ แหล่งทำกินหนองเล็งทราย รสดีมะพร้าวเผา"

2. ตำนานและการตั้งถิ่นฐาน

• ตำนานหนองเล็งทรายและดอนแม่ม่าย: เล่าขานกันว่าเดิมพื้นที่นี้เป็นเมืองใหญ่ วันหนึ่งชาวเมืองจับ "ปลาเหยี่ยนเผือก" (ปลาไหลเผือก) ขนาดใหญ่ได้จึงนำมาแบ่งกันกินทั้งเมือง ยกเว้นแม่ม่ายคนหนึ่งที่ถูกเดียดฉันท์จึงไม่ได้รับส่วนแบ่ง คืนนั้นเกิดอาเภทฟ้าถล่มดินทลาย เมืองทั้งเมืองล่มจมลงกลายเป็นหนองน้ำ เหลือเพียงบ้านของแม่ม่ายที่กลายเป็นที่ดอนกลางน้ำ เรียกว่า "ดอนแม่ม่าย" ซึ่งปรากฏให้เห็นอยู่ในหนองเล็งทรายปัจจุบัน

• ประวัติการตั้งถิ่นฐาน: กลุ่มชนชาวแม่ใจส่วนใหญ่อพยพมาจากจังหวัดลำปาง (เช่น บ้านป่าไคร้ บ้านกิ่ว) นำโดยพ่อแสนปัญญา พ่อแก้วตุ้ย และคณะ เข้ามาตั้งถิ่นฐานราวปี พ.ศ. ๒๓๔๖ เพื่อหาแหล่งน้ำทำกิน จนพบแม่น้ำแม่ใจที่อุดมสมบูรณ์ จึงตั้งชุมชนและเรียกชื่อตามสายน้ำ ขนบธรรมเนียมและภาษาพูดจึงมีความคล้ายคลึงกับชาวลำปางมาก

3. แหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ โบราณสถาน และวัดสำคัญ (พร้อมพิกัด)

3.1 หนองเล็งทราย

• รายละเอียด: แหล่งน้ำธรรมชาติและพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ ๕ ตำบล เป็นหัวใจหลักในการทำประมงและการเกษตรของชาวแม่ใจ และมีประเพณีเลี้ยงผีหนองเล็งทรายเพื่อขอให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล

• พิกัด (ละติจูด, ลองจิจูด): 19.384632, 99.817694

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.2 วัดศรีสุพรรณ (ที่ประดิษฐานพระเจ้าทองทิพย์)

• รายละเอียด: วัดคู่เมืองแม่ใจ เป็นที่ประดิษฐาน "พระเจ้าทองทิพย์" พระพุทธรูปทองสัมฤทธิ์ศิลปะเชียงแสน รุ่นที่ ๓ ที่งดงามมาก เล่ากันว่าถูกค้นพบในดงไผ่ที่ถูกไฟไหม้ ถือเป็นพระศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวบ้านมักอัญเชิญมาสรงน้ำเพื่อขอฝน

• พิกัด (ละติจูด, ลองจิจูด): 19.345324, 99.814729 (บริเวณใกล้เคียงศูนย์กลางอำเภอแม่ใจ)

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.3 วัดโพธาราม (อดีตชื่อวัดแม่ใจศรีถ้อย)

• รายละเอียด: สร้างขึ้นราว พ.ศ. ๒๓๔๘ มีพระวิหารที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยที่งดงาม โดดเด่นด้วยงานสถาปัตยกรรมล้านนาผสมพม่า มีงานจิตรกรรมฝาผนัง และงานแกะสลักไม้บานประตูที่สวยงามวิจิตรตระการตา เป็นอุทยานการศึกษาที่สำคัญของชุมชน

• พิกัด (ละติจูด, ลองจิจูด): 19.349748, 99.810453

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.4 วัดดงบุญนาค (ที่ประดิษฐานพระเจ้าหินทิพย์)

• รายละเอียด: ประดิษฐาน "พระเจ้าหินทิพย์" พระพุทธรูปหินทรายแกะสลักฝีมือสกุลช่างพะเยา (ศิลปะเชียงแสนรุ่นที่ ๒) มีหน้าตักกว้าง ๗๒ นิ้ว สร้างขึ้นราว พ.ศ. ๒๐๑๐ มีปาฏิหาริย์เล่าขานตอนที่ชักลากพระพุทธรูปเข้าวัดแล้วโซ่ขาดแต่สามารถใช้เครือไม้ลากต่อได้โดยไม่ขาด

• พิกัด (ละติจูด, ลองจิจูด): 19.387500, 99.846200 (พิกัดโดยประมาณ ตำบลบ้านเหล่า)

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.5 ชุมชนโบราณ "เวียงห้าว"

• รายละเอียด: เมืองโบราณรูปวงกลมในหมู่บ้านดงอินตา มีตำนานว่าเกณฑ์คนขุดคูเมืองอย่างเร่งรีบ (ห้าว แปลว่า ใจร้อน/เร่งรีบ) เพื่อป้องกันช้างดุร้ายชื่อ "ปู่ก่ำงาเขียว" สันนิษฐานว่าเป็นชุมชนโบราณของชาวลั๊วะ

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.6 วัดพระธาตุจอมก๊อ

• รายละเอียด: ตั้งอยู่บนเนินเขาในเขตตำบลเจริญราษฎร์ ตามตำนานเล่าว่าพระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาประทับพักแรม ชาวบ้านจึงได้ก่อก้อนหินเป็นเจดีย์ (ก๊อ หมายถึง การก่อ) ปัจจุบันเป็นสถานที่สักการะและปฏิบัติธรรม

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

3.7 ศาลเจ้าพ่อหลวงคำแดง

• รายละเอียด: สถานที่บวงสรวงดวงวิญญาณเจ้าพ่อหลวงคำแดง (บุตรเจ้าเมืองพะเยา) ที่ชาวแม่ใจให้ความเคารพนับถือ หากมีเคราะห์กรรมจะมาบนบานศาลกล่าวให้ช่วยเหลือ

• พิกัด (ละติจูด, ลองจิจูด): 19.352827, 99.805504 (บริเวณบ้านต้นผึ้ง ต.ศรีถ้อย)

• Google Maps: คลิกดูแผนที่

4. มรดกทางวัฒนธรรม ภูมิปัญญา และอาชีพ

• พิธีบวชต้นไม้: ริเริ่มเพื่อป้องกันการลักลอบตัดไม้ทำลายป่าบริเวณต้นน้ำลำธาร อาศัยความเชื่อเรื่องผีป่าผีเขาและรุกขเทวดา

• อาหารและหัตถกรรมพื้นบ้าน: มีชื่อเสียงด้านผลไม้เศรษฐกิจอย่าง "ลิ้นจี่" และ "มะพร้าวเผา" รวมถึงภูมิปัญญาการทำ "น้ำปู" (เครื่องปรุงอาหารพื้นบ้านจากปูนา ทำมากที่บ้านสันสลีและศรีถ้อย) และอุตสาหกรรมจักสานไม้ไผ่ เช่น การสานไหข้าว ขันโตก