กว๊านพะเยา

1. ประวัติและเรื่องราว (History & Background)

"กว๊าน" เป็นภาษาถิ่นล้านนา หมายถึง หนองน้ำหรือบึงน้ำขนาดใหญ่ "กว๊านพะเยา" จึงหมายถึง บึงน้ำขนาดใหญ่ของจังหวัดพะเยา ซึ่งถือเป็นทะเลสาบน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ และใหญ่เป็นอันดับ 4 ของประเทศไทย (รองจากบึงบอระเพ็ด หนองหาน และบึงละหาน) มีพื้นที่ประมาณ 12,831 ไร่

จากชุมชนโบราณสู่ทะเลสาบอันกว้างใหญ่ แต่เดิมนั้น พื้นที่กว๊านพะเยาไม่ได้เป็นทะเลสาบผืนน้ำเดียวอย่างที่เห็นในปัจจุบัน แต่เป็นพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำที่มีสายน้ำลำห้วยน้อยใหญ่ถึง 18 สายไหลมารวมกัน (โดยมีสายหลักคือแม่น้ำอิง) บริเวณนี้เคยเป็นที่ตั้งของชุมชนโบราณ วัดวาอาราม และพื้นที่เกษตรกรรมอันอุดมสมบูรณ์มาตั้งแต่สมัยอาณาจักรภูกามยาว (พะเยาในอดีต)

จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2482 กรมประมงได้ริเริ่มโครงการสร้างฝายกั้นลำน้ำอิง เพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้งและเพื่อการเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืด การสร้างฝายครั้งนั้นทำให้น้ำเอ่อล้นท่วมพื้นที่ราบลุ่มทั้งหมด รวมถึงชุมชนและวัดโบราณกว่า 70 แห่ง ต้องจมอยู่ใต้บาดาล เกิดเป็น "กว๊านพะเยา" ทะเลสาบน้ำจืดขนาดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนมาจนถึงปัจจุบัน

ร่องรอยอารยธรรมใต้น้ำ: ตำนานวัดติโลกอาราม หนึ่งในสถานที่สำคัญที่จมอยู่ใต้น้ำคือ "วัดติโลกอาราม" ซึ่งเป็นวัดโบราณที่สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าติโลกราช กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งอาณาจักรล้านนา (ช่วงปี พ.ศ. 2019-2029) เวลาผ่านไปกว่า 500 ปี จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2526 ได้มีการค้นพบพระพุทธรูปหินทรายปางมารวิชัยที่งดงามมาก จมอยู่ใต้น้ำบริเวณที่เป็นวัดติโลกอารามเดิม ชาวบ้านจึงอัญเชิญขึ้นมาประดิษฐานและขนานนามว่า "หลวงพ่อศิลา" ต่อมาทางจังหวัดได้ทำการบูรณะพื้นที่เกาะกลางน้ำบริเวณวัดติโลกอาราม และอัญเชิญหลวงพ่อศิลากลับไปประดิษฐาน ณ ที่ตั้งเดิมกลางกว๊านพะเยา ทำให้เกิดประเพณีที่สำคัญและมีเอกลักษณ์หนึ่งเดียวในโลก คือ "การเวียนเทียนทางน้ำ" ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา (วันมาฆบูชา วันวิสาขบูชา และวันอาสาฬหบูชา) โดยพุทธศาสนิกชนจะนั่งเรือพายพื้นบ้าน ถือเทียนสว่างไสว ลอยลำเวียนรอบเกาะวัดติโลกอารามท่ามกลางแสงจันทร์ เป็นภาพที่งดงามและเปี่ยมไปด้วยศรัทธา

2. รายละเอียดแหล่งเรียนรู้ (Learning Resources)

กว๊านพะเยาไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ท่องเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจ แต่ยังเป็น "ห้องเรียนธรรมชาติและประวัติศาสตร์" ที่สำคัญยิ่ง โดยสามารถแบ่งมิติการเรียนรู้ออกเป็น 3 ด้านหลัก ดังนี้:

2.1 ด้านนิเวศวิทยาและทรัพยากรประมงน้ำจืด (ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดพะเยา) พื้นที่กว๊านพะเยามีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมาก เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืดกว่า 50 สายพันธุ์ ภายในศูนย์วิจัยฯ มีสถานแสดงพันธุ์ปลาน้ำจืด (Aquarium) ที่จัดแสดงปลาหลากหลายชนิด ทั้งปลาเศรษฐกิจและปลาหายาก เช่น ปลาบึก (Giant Mekong Catfish) ผู้เรียนสามารถศึกษาวัฏจักรชีวิตของสัตว์น้ำ การอนุรักษ์พันธุ์ปลา และความสำคัญของพื้นที่ชุ่มน้ำ (Wetland) ที่เป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของนกน้ำนานาชนิด

2.2 ด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี และศิลปวัฒนธรรมล้านนา

• แหล่งโบราณคดีใต้น้ำ: การนั่งเรือข้ามไปกราบสักการะหลวงพ่อศิลาที่วัดติโลกอาราม เป็นการเรียนรู้ประวัติศาสตร์การสร้างเมืองและการเปลี่ยนแปลงของภูมิประเทศ ผู้เรียนจะได้สัมผัสกับร่องรอยสถาปัตยกรรมล้านนาโบราณที่ก่อด้วยอิฐ รวมถึงเรื่องราวของ "ชุมชนโบราณบ้านร่องไฮ" ที่อยู่บริเวณริมกว๊าน

• วิถีชีวิตและภูมิปัญญาท้องถิ่น: เรียนรู้วิถีชีวิตชาวประมงพื้นบ้านกว๊านพะเยา การทำเรือแจวแบบดั้งเดิม และภูมิปัญญาการถนอมอาหารที่ขึ้นชื่อที่สุดของจังหวัดคือ "การทำปลาส้มพะเยา" ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ระดับประเทศ

2.3 ด้านการเรียนรู้ตลอดชีวิต (อุทยานการเรียนรู้พะเยา - TK Park Phayao) ตั้งอยู่บริเวณริมกว๊าน เป็นแหล่งเรียนรู้สมัยใหม่ที่สนับสนุนให้พะเยาเป็นเมืองแห่งการเรียนรู้ (Learning City) ภายในมีบริการหนังสือ สื่อมัลติมีเดีย พื้นที่ Co-working Space มุม IT สำหรับสืบค้นข้อมูล และกิจกรรมส่งเสริมการอ่านและการเรียนรู้สำหรับเด็ก เยาวชน และประชาชนทั่วไป

3. ข้อมูลสถานที่ตั้งและพิกัด (Location & Coordinates)

• สถานที่ตั้ง: ถนนชายกว๊าน ตำบลเวียง อำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา รหัสไปรษณีย์ 56000 (ครอบคลุมพื้นที่หลายตำบลในอำเภอเมืองพะเยา แต่จุดศูนย์กลางการท่องเที่ยวและแหล่งเรียนรู้จะอยู่บริเวณถนนชายกว๊าน ตำบลเวียง)

• พิกัด ละติจูด (Latitude): 19.165027

• พิกัด ลองจิจูด (Longitude): 99.896404

• ลิงก์ Google Map: https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=19.165027,99.896404

4. วันและเวลาเปิดทำการ (Opening Hours)

เนื่องจากกว๊านพะเยามีพื้นที่กว้างขวางและมีจุดบริการหลายแห่ง เวลาเปิด-ปิดจึงแตกต่างกัน ดังนี้:

• บริเวณสวนสาธารณะและถนนริมกว๊านพะเยา: เปิดบริการทุกวัน ตลอด 24 ชั่วโมง (เหมาะสำหรับการชมวิวพระอาทิตย์ตกดิน เดินเล่น และออกกำลังกาย)

• บริการท่าเรือแจว (ข้ามไปวัดติโลกอาราม): เปิดบริการทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08.00 น. – 17.00 น. (ค่าบริการเรือพายไป-กลับ ราคาประมาณ 30-50 บาท/ท่าน)

• ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดพะเยา (สถานแสดงพันธุ์ปลา): เปิดทำการ วันจันทร์-ศุกร์ เวลา 08.30 – 16.30 น.

• อุทยานการเรียนรู้พะเยา (TK Park Phayao): เปิดให้บริการ วันอังคาร-อาทิตย์ เวลา 09.00 – 19.00 น. (ปิดบริการทุกวันจันทร์)

5. สิ่งอำนวยความสะดวก (Facilities)

พื้นที่รอบกว๊านพะเยาได้รับการพัฒนาเพื่อรองรับนักท่องเที่ยวและผู้มาศึกษาดูงานอย่างครบครัน:

1. พื้นที่จอดรถ: มีลานจอดรถกว้างขวางบริเวณลานอนุสาวรีย์พญางำเมือง และจุดจอดรถริมถนนชายกว๊าน

2. ร้านอาหารและคาเฟ่: ตลอดแนวถนนชายกว๊านมีร้านอาหารพื้นเมือง ร้านอาหารซีฟู้ดปลาน้ำจืด และคาเฟ่บรรยากาศดีจำนวนมาก

3. ร้านขายของฝาก: แหล่งรวมผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น โดยเฉพาะ "ปลาส้มพะเยา" ของที่ระลึก และงานหัตถกรรมพื้นบ้าน

4. ความปลอดภัยทางน้ำ: ท่าเรือมีบริการเสื้อชูชีพสำหรับนักท่องเที่ยวทุกคนที่ลงเรือพาย และมีเจ้าหน้าที่ดูแลความปลอดภัย

5. ลานกิจกรรมและออกกำลังกาย: มีเลนจักรยาน (Bicycle Lane) ทางเดิน-วิ่ง รอบกว๊านพะเยา และเครื่องออกกำลังกายกลางแจ้ง

6. ห้องน้ำสาธารณะ: มีบริการห้องน้ำสะอาดกระจายอยู่ตามจุดต่างๆ เช่น สวนสมเด็จย่าฯ และลานกิจกรรม

7. สิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการเรียนรู้: บริการ Free Wi-Fi ภายในพื้นที่ TK Park ห้องประชุมกลุ่มย่อย และจุดนั่งทำงาน