ฐานการเรียนรู้ ผ้ามัดย้อมชิโบริ ศาสตร์การย้อมสีธรรมชาติ

1. เรื่องราวและประวัติความเป็นมา (Storyline)

ากวิกฤตชุมชน เมื่อต้นเดือนสิงหาคม พุทธศักราช 2562 เกิดวาตภัยพายุวิภาพัดผ่านพื้นที่ภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย สร้างความเสียหายเป็นบริเวณกว้าง ตำบลแม่อิง อำเภอภูกามยาว ซึ่งเป็นแหล่งปลูกข้าวสำคัญของจังหวัดพะเยา ได้รับผลกระทบจากวาตภัยพายุวิภาดังกล่าวด้วยเช่นกัน มีเกษตรกรหลายร้อยครัวเรือนในพื้นที่ประสบปัญหา นาล่มเสียหาย จึงจำเป็นต้องหาอาชีพเสริมนอกภาคการเกษตรเข้ามาเป็นรายได้อีกทางหนึ่งอย่างเร่งด่วน อาชีพช่างผ้ามัดย้อมชิโบริจึงเป็นทางเลือกที่น่าสนใจ เพราะในท้องถิ่นมีปราชญ์ด้านนี้อยู่แล้ว  คือ นาย เอกรินทร์ ลัทธศักย์ศิริ ผู้ที่สนใจศึกษาค้นคว้าเรื่องศิลปะการออกแบบลวดลายผ้าด้วยการมัดย้อมสี  โดยเดินทางไปศึกษาดูงานเรื่องการมัดย้อมผ้าในต่างประเทศหลายที่ อาทิ ประเทศภูฏาน ประเทศเนปาล ประเทศอินเดีย และหลายเมืองในมณฑลยูนนาน ประเทศจีน เป็นต้น นอกจากนี้ยังผ่านการอบรมเรื่องงานผ้ามัดย้อมจากศิลปินผู้สร้างสรรค์ผลงานหัตถศิลป์ผ้ามัดย้อมชิโบริแบบญี่ปุ่น จากนั้นจึงได้ทดลองผลิตงานหัตถศิลป์และออกแบบลวดลายผ้าด้วยการมัดย้อมสี โดยกรรมวิธีต่างๆด้วยตนเองอย่างสม่ำเสมอ ทั้งการใช้สีย้อมจากธรรมชาติและสีย้อมแบบสังเคราะห์ มาเป็นวิทยากรในการฝึกอบรมให้แก่เกษตรกรและแม่บ้านในพื้นที่ จนเกิดเป็นกลุ่มอาชีพช่างผ้ามัดย้อมแม่อิงชิโบริขึ้น สมาชิกกลุ่มผ้ามัดย้อมแม่อิงชิโบริ และเครือข่ายเกษตรกรที่เกี่ยวข้อง ในชุมชนและนอกชุมชน จำนวนกว่า 50 ราย รวมตัวกันขึ้นทะเบียนเป็น กลุ่มอาชีพช่างผ้ามัดย้อมชิโบริ กับสำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอภูกามยาว และ วิสาหกิจชุมชนกลุ่มผ้ามัดย้อมชิโบริสีธรรมชาติแม่อิง กับสำนักงานเกษตรอำเภอภูกามยาว มีการจัดตั้งคณะกรรมการกลุ่ม แบ่งเป็นแผนกเตรียมชิ้นงาน แผนกมัดย้อม แผนกเย็บ และแผนกจัดจำหน่าย โดยรับซื้อวัตถุดิบต่างๆจากเกษตรกรในชุมชนและเครือข่าย สร้างงาน สร้างอาชีพ ให้กับสมาชิก ชิโบริ (Shibori) คือ คำในภาษาญี่ปุ่น ที่หมายถึงการสร้างลวดลายลงบนผ้า โดยปิดกั้นส่วนหนึ่งส่วนใดของผ้าไม่ให้ติดสี แล้วจึงนำไปย้อม ด้วยวิธีผูก พับ มัด รัด ผูกเป็นปม หนีบจับ เนาและเย็บ หรือวิธีผสมผสาน  ชิโบริเป็นศิลปะการย้อมผ้าแบบญี่ปุ่นที่ได้รับการฝึกฝนและถ่ายทอดกันมาอย่างยาวนานกว่าหนึ่งพันสามร้อยปีในประเทศญี่ปุ่น ปัจจุบันเป็นเทคนิคการย้อมที่ใช้กันทั่วโลก สามารถสร้างงานหัตถศิลป์บนผืนผ้าที่งดงามและมีเอกลักษณ์โดดเด่นไม่ซ้ำใคร

จุดเริ่มต้นของฐานการเรียนรู้แห่งนี้ไม่ได้เกิดจากเพียงแค่การทำอาชีพเสริม แต่เกิดจากความตั้งใจของ กลุ่มวิสาหกิจชุมชนแปรรูปผ้าและผลิตภัณฑ์บ้านหนองระริน ที่ต้องการสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับทรัพยากรในท้องถิ่น โดยนำเทคนิคการมัดย้อมแบบ "ชิโบริ" (Shibori) ซึ่งเป็นศาสตร์การทำลวดลายผ้าด้วยมือจากประเทศญี่ปุ่นที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่าพันปี มาประยุกต์เข้ากับ "ศาสตร์การย้อมสีธรรมชาติ" จากพืชพรรณที่หาได้ง่ายในเขตอำเภอภูกามยาว

เสน่ห์ของที่นี่คือการเชื่อมโยงวิถีชีวิตเกษตรกรรมเข้ากับศิลปะ โดยการนำพืชพรรณในพื้นที่ เช่น เปลือกประดู่, ใบเพกา, ฝักคูน, และฮ่อม มาสกัดเป็นสีย้อมที่ปลอดภัยต่อผู้ผลิตและผู้บริโภค ผสมผสานกับการมัด พับ หนีบ และเย็บตามแบบฉบับชิโบริ ทำให้เกิดลวดลายที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ไม่ซ้ำกันในแต่ละชิ้น (Unique Piece) ปัจจุบันที่นี่กลายเป็นศูนย์กลางการถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่เยาวชน นักท่องเที่ยว และผู้ที่สนใจในเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (Creative Economy)

2. รายละเอียดแหล่งเรียนรู้

ฐานการเรียนรู้นี้แบ่งการเรียนรู้ออกเป็น 3 ส่วนหลัก:

1. โซนการเรียนรู้สกัดสี: สาธิตการต้มสกัดสีจากวัสดุธรรมชาติ การเตรียมน้ำด่าง และการใช้สารช่วยติดสี (Mordant) จากธรรมชาติ เช่น น้ำสนิม น้ำปูนใส

2. โซนศาสตร์ศิลปะชิโบริ: สอนเทคนิคการสร้างลาย เช่น Itajime (การหนีบ), Arashi (การพันแกน), และ Kumo (การมัดเป็นปม)

3. โซนผลิตภัณฑ์และการตลาด: จัดแสดงผลิตภัณฑ์แปรรูป เช่น เสื้อผ้า กระเป๋า และของที่ระลึกที่พร้อมจำหน่าย

3. ข้อมูลทางกายภาพและพิกัด