ประเพณีสงกรานต์ไทย มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

ประวัติวันสงกรานต์แบบย่อ พร้อมตำนานเรื่องเล่าเกี่ยวกับ "นางสงกรานต์"

ตำนานเรื่องประวัติวันสงกรานต์ตามความเชื่อของคนไทย ส่วนใหญ่จะอ้างอิงตามจารึกที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามฯ โดยเล่าเรื่องราวของเศรษฐีคนหนึ่งที่ต้องการมีบุตร จึงทำพิธีขอบุตรกับพระอาทิตย์ และพระจันทร์ แต่ก็ไม่เคยสมหวัง

จนกระทั่งได้หุงข้าวสาร 7 สี นำไปบูชารุกขพระไทร พร้อมประโคมดนตรีถวาย และตั้งใจอธิษฐานขอบุตร รุกขพระไทรจึงไปขอบุตรกับพระอินทร์ให้ ทำให้ต่อมาภรรยาของเศรษฐีก็ตั้งท้องบุตรชายนามว่า "ธรรมบาลกุมาร" ซึ่งเป็นชายหนุ่มที่มีสติปัญญาหลักแหลม

วันหนึ่ง ท้าวกบิลพรหม ต้องการประลองปัญญากับ ธรรมบาลกุมาร จึงทรงถามคำถาม 3 ข้อ โดยให้เวลา 7 วันในการคิดหาคำตอบ หากแพ้จะต้องตัดศีรษะบูชาอีกฝ่าย ซึ่งคำถามมีดังนี้

• ตอนเช้าราศีคนอยู่แห่งใด
• ตอนเที่ยงราศีของคนอยู่แห่งใด
• ตอนค่ำราศีของคนอยู่แห่งใด

ธรรมบาลกุมาร จึงเดินทางเข้าป่าเพื่อคิดหาคำตอบ แล้วได้ยินคู่นกอินทรีพูดถึงเรื่องที่ท้าวกบิลพรหมประลองปัญญาโดยมีชีวิตของเขาเป็นเดิมพัน เนื่องจากเขาสามารถฟังภาษานกได้ จึงได้ยินนกคู่นั้นตอบคำถาม ดังนี้

• ตอนเช้าราศีของมนุษย์อยู่ที่หน้า คนจึงต้องล้างหน้าทุกๆ เช้า
• ตอนเที่ยงราศีคนอยู่ที่อก มนุษย์จึงต้องใช้เครื่องหอมประพรมที่อก
• ตอนค่ำราศีคนอยู่ที่เท้า มนุษย์จึงต้องล้างเท้าก่อนเข้านอน

เมื่อได้ยินแล้ว ธรรมบาลกุมาร จึงกลับไปตอบคำถามแก่ท้าวกบิลพรหมจนเป็นฝ่ายชนะ ทำให้ท้าวกบิลพรหมต้องตัดศีรษะ ซึ่งหากศีรษะนี้ต้องถึงพื้นโลก จะเกิดเพลิงไหม้ขนาดใหญ่ พระองค์จึงสั่งให้ 7 บาทบาจาริกาของพระอินทร์ทำหน้าที่สลับกันอัญเชิญศีรษะของตน เพื่อแห่รอบเขาพระสุเมรุ หนึ่งคนทำหน้าที่ 1 ปี สลับกันไปเรื่อยๆ ทำให้เกิดตำนานนางสงกรานต์ทั้ง 7 ซึ่งมีชื่อ ดังนี้

1. นางทุงษะเทวี
2. นางรากษเทวี
3. นางโคราคเทวี
4. นางกิริณีเทวี
5. นางมณฑาเทวี
6. นางกิมิทาเทวี
7. นางมโหธรเทวี

ตำนานและประวัติวันสงกรานต์ที่กล่าวมานี้ มีความเชื่อมโยงกับการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์เข้าสู่ราศีเมษในช่วงวันสงกรานต์ตามคติทางโหราศาสตร์ จึงเป็นที่มาว่าทำไมแต่ละปีจึงมี "นางสงกรานต์" ที่มีชื่อแตกต่างกันนั่นเอง 

กิจกรรมในวันสงกรานต์ 2569 มีอะไรบ้าง

นอกจากประเพณีเล่นสาดน้ำในช่วงวันมหาสงกรานต์แล้ว ยังมีธรรมเนียมในการทำบุญตักบาตร สรงน้ำพระ รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ที่เราเคารพนับถือ รวมไปถึงกิจกรรมการละเล่นและการประกวดนางสงกรานต์และหนูน้อยสงกรานต์ ซึ่งถือเป็นอีกสีสันที่น่าสนใจในวันสงกรานต์ไทยของทุกๆ ปี

ตำนานธรรมบาลกุมารและท้าวกบิลพรหม

ตำนานที่เป็นรากเหง้าของพิธีกรรมสงกรานต์กล่าวถึง ธรรมบาลกุมาร เด็กอัจฉริยะที่รู้ภาษานก ได้รับคำท้าทายจาก ท้าวกบิลพรหม ให้ตอบปัญหา 3 ข้อ คือ "เช้า ราศีอยู่ที่ไหน เที่ยง ราศีอยู่ที่ไหน และค่ำ ราศีอยู่ที่ไหน" โดยมีเงื่อนไขว่าผู้แพ้ต้องตัดศีรษะ

ธรรมบาลกุมารไปแอบฟังนกอินทรีคุยกันจนได้คำตอบว่า:

• เช้า: ราศีอยู่ที่หน้า (มนุษย์จึงล้างหน้า)

• เที่ยง: ราศีอยู่ที่อก (มนุษย์จึงประพรมน้ำหอมที่อก)

• ค่ำ: ราศีอยู่ที่เท้า (มนุษย์จึงล้างเท้าก่อนนอน)

ท้าวกบิลพรหมแพ้จึงต้องตัดศีรษะตนเอง แต่ศีรษะนี้มีฤทธิ์มาก หากตกลงดินจะเกิดไฟไหม้โลก หากโยนขึ้นฟ้าฝนจะแล้ง หากทิ้งลงมหาสมุทรน้ำจะแห้งขอด ธิดาทั้ง 7 (นางสงกรานต์) จึงต้องนำพานมารองรับและอัญเชิญไปประดิษฐานไว้ในถ้ำคันธชุลี เขาไกรลาศ และในทุกปีธิดาแต่ละองค์จะผลัดเปลี่ยนกันมาอัญเชิญพระเศียรแห่รอบเขาพระสุเมรุ ซึ่งเป็นที่มาของ "นางสงกรานต์" ทั้ง 7 วันนั่นเอง

กิจกรรมสำคัญในประเพณี

1. การทำบุญตักบาตร: เพื่อความเป็นสิริมงคลและอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษ

2. การสรงน้ำพระ: ทั้งพระพุทธรูปและพระภิกษุสงฆ์

3. การรดน้ำดำหัว: การขอพรจากผู้ใหญ่เพื่อแสดงความกตัญญู

4. การขนทรายเข้าวัด: เพื่อก่อเจดีย์ทราย เป็นการคืนทรายที่ติดเท้าออกจากวัดในช่วงปีที่ผ่านมา

2. รายละเอียดแหล่งเรียนรู้และสถานที่ตั้ง

แหล่งที่ 1: วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) - กรุงเทพมหานคร

ศูนย์กลางการเรียนรู้ประวัติศาสตร์สงกรานต์และจารึกมรดกโลก

• สถานที่ตั้ง: ถนนสนามไชย แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพฯ

• พิกัด (Google Map): https://goo.gl/maps/3uX7nC2YyvP2

• ละติจูด: 13.7465, ลองติจูด: 100.4933

• เวลาเปิด: 08.00 - 18.30 น.

• สิ่งอำนวยความสะดวก: ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว, ห้องน้ำสะอาด, มัคคุเทศก์ท้องถิ่น, นิทรรศการจารึกวัดโพธิ์

แหล่งที่ 2: เมืองโบราณพระประแดง (พิธีสงกรานต์มอญ) - สมุทรปราการ

เรียนรู้วัฒนธรรมสงกรานต์ดั้งเดิมของชาวไทยเชื้อสายรามัญ

• สถานที่ตั้ง: บริเวณที่ว่าการอำเภอพระประแดง และวัดโปรดเกศเชษฐาราม จ.สมุทรปราการ

• พิกัด (Google Map): https://goo.gl/maps/kR5rL5Y2w9v

• ละติจูด: 13.6593, ลองติจูด: 100.5283

• เวลาเปิด: สถานที่สาธารณะเปิดตลอดเวลา (งานประเพณีจัดช่วงหลัง 13 เมษายน)

• สิ่งอำนวยความสะดวก: ที่จอดรถรอบบริเวณอำเภอ, ตลาดท้องถิ่น, ป้ายนิทรรศการประวัติเมือง

แหล่งที่ 3: วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร (สงกรานต์ล้านนา - ป๋าเวณีปี๋ใหม่เมือง) - เชียงใหม่

เรียนรู้วัฒนธรรมการแห่พระพุทธสิหิงค์และการตานตุง

• สถานที่ตั้ง: ถนนสามล้าน ตำบลพระสิงห์ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่

• พิกัด (Google Map): https://goo.gl/maps/zQ8jG4R6z7t

• ละติจูด: 18.7884, ลองติจูด: 98.9814

• เวลาเปิด: 06.00 - 20.00 น.

• สิ่งอำนวยความสะดวก: ลานกิจกรรมวัฒนธรรม, ร้านขายสินค้าพื้นเมือง, พื้นที่ก่อเจดีย์ทราย